Het voelt voor mij nu meer alsof we in een jungle onze plaats moeten bevechten in plaats van dat we elkaar helpen. Ben je ziek, vluchteling, of een minderheid; dan wordt het een stuk lastiger allemaal. Jammer voor je. Zie je maar door een woud van regels heen te lezen om nog hulp te krijgen. Ik heb wel eens in het ziekenhuis gelegen en wat was ik dankbaar voor die vriendelijke verpleger, wat maakte dat een wereld van verschil. Ik denk niet dat die verpleger dat deed om succesvol te zijn, of een compliment te krijgen, of promotie. Maar gewoon omdat hij mens is en graag helpt.

In het werkende leven zorgen begrip en empathie voor sociale veiligheid. Voor meer ruimte voor de verschillen. En de combinatie van verschillende types is juist heel waardevol zo zeggen ook persoonlijkheidstesten als Belbin of het DISC model. Niet altijd makkelijk, maar wel realiteit. Door in te zien dat iedereen de wereld door een andere bril bekijkt, krijg je ook meer begrip voor elkaar.

Een zwaai naar de politiek; het lijkt wel of rechtse politieke partijen empathie verwarren met betutteling. Alsof er dan geen zelfredzaamheid meer zou zijn, of luie mensen zou creëren, of onveiligheid. Er is geen empathie voor mensen die het even lastig hebben, met wat voor reden dan ook. Er is weinig gevoel te bekennen voor iemand die bedreigd wordt, er ontstaat slechts een woordenspel. Of wat dacht je van de dieren die een gruwelijk leven hebben.

Terwijl empathie denk ik cruciaal is in een gezonde samenleving. En absoluut realistisch. In de politiek moge het duidelijk zijn dat elkaar afvallen niet leidt tot veel resultaat. ‘We moeten het samen doen’ hoorde ik alleen bij Frans Timmermans in de vorige aanloop naar de verkiezingen. Hij werd niet bijgevallen. En Jacinda Ardern is blijkbaar een uitzondering in haar pleidooi voor empathie en in contact staan met je gevoel als (politiek) leider.

En het begint bij jezelf: hoe ga je om met collega’s, klanten, maar ook met je kinderen, of je ouders? Of met je eigen fouten? Hoe gedraag je je op een sociaal platform zoals dit?

In mijn opleidingsdagen bij Annette Weers en Kasper van der Meulen was er een vanzelfsprekend gevoel dat alles er mocht zijn. Die empathie maakte het sociaal veilig om te leren en te groeien. Wat ik helemaal niet als betuttelend ervoer, maar als helend. Met mensen die ik nauwelijks kende zat ik even op een eilandje ver weg van de ‘jungle’. En het is een kunst om een goede coach te zijn, die niet zijn/haar eigen mening als het allerbelangrijkste ziet of onder het mom van ‘helpen’ anderen bepaald niet in hun kracht zet. Het komt allemaal voor. Maar echte empathie, dat geeft een vertrouwen terug in de medemens, dat is mijn ervaring. En dat is zo mooi, en geeft zoveel energie. Dan gaat die adem vanzelf al omlaag. En voor een groep vriendelijke mensen is jezelf voorstellen niet meer zo spannend. De sociale veiligheid maakt een wereld van verschil. Ik wil niet mijn werk als ademtrainer downsizen, maar dan zijn we minder nodig op gebied van stressregulatie. Naast inhoudelijk iets moois tot stand brengen, zit daar het echte werkgeluk.

Met alle valkuilen die er zijn, en waar ik ook geregeld intrap, geloof ik in empathie en in een mooiere wereld. Van jungle naar samenleven. Van hatelijke woordenspelletjes naar begrip en heling. Het is de achterliggende missie in mijn werk als ademcoach, en ook als musicus en verteller. De adem is een weg naar meer empathie voor jezelf: je kunt wel iets willen of beredeneren maar je lichaam heeft haar eigen boodschap. Het is niet ‘fout’ wat je doet, maar leer die boodschap te verstaan, en pas goed op jezelf. En dat kan ik niet verkondigen vanuit een autoritaire rol; of het nu een cliënt is of publiek, het gaat niet om mij maar om een samenwerking die even ontstaat. Ik ben niet iemand aan het manipuleren naar een bepaald doel, maar maak verbinding. Ik vertel niet wat er gedaan moet worden, maar laat de mogelijkheden zien die ik ken.

Ik hoop dat we elkaar kunnen helpen hierin en dat we mensen kiezen die ons land besturen met kracht vanuit zachtheid, zodat we als geheel kunnen floreren.

Het bericht Meer empathie werkt beter verscheen eerst op Floor Wittink.

“Op een dag ziet een arme boer een schitterend gouden ei liggen in het nest van zijn lievelingskip. Aanvankelijk denkt hij dat het niet echt is. Vlak voordat hij het wil weggooien bedenkt hij zich en neemt het mee om het nader te bekijken. Het ei blijkt van zuiver goud! De boer kan het maar niet geloven. Zijn verbazing wordt nog groter wanneer hij de volgende dag dezelfde ontdekking doet. Elke dag rent hij hij, zodra hij wakker wordt, weer naar het nest en steeds weer vindt hij het gouden ei. Hij wordt enorm rijk en het lijkt te mooi om waar te zijn. Maar niet alleen zijn rijkdom, ook zijn hebzucht en ongeduld worden groter. Het valt hem steeds zwaarder de volgende dag af te wachten en uiteindelijk besluit hij de kip te slachten om de eieren er allemaal tegelijk uit te halen. Maar in de kip is geen gouden ei te bespeuren. En vanaf nu zal hij er ook nooit meer één aantreffen. De boer heeft de kip die hem de gouden eieren leverde om zeep geholpen.”

Volgens Stephen Covey laat de fabel zien dat effectiviteit afhankelijk is van twee factoren namelijk het geproduceerde (de gouden eieren) en het productiemiddel (de kip). Tussen deze factoren moet een goede balans zijn om succesvol te zijn in je organisatie.

Ik dacht aan de toepassing van deze fabel in het lesgeven. De gouden eieren zijn de prestaties van de leerling. De leerling zelf is natuurlijk het productiemiddel. Een blije kip is enthousiast over het musiceren, heeft zin om naar les te gaan en weet hoe hij zelf goed kan oefenen.

Hoeveel tijd en aandacht gaat er in lessen naar de prestaties en hoeveel naar de leerling? Zouden wij als docent de kip nog wel eens vergeten als we gefocust zijn op de resultaten? Denkende dat de kip wel voor zichzelf zorgt? Of in de veronderstelling dat de gouden eieren de kip dusdanig blij zullen maken dat ze verder niets nodig heeft?

Vlak voor een uitvoering leggen we bijvoorbeeld als vanzelf de nadruk op prachtige gouden eieren. We repeteren hard en moedigen aan thuis vooral goed te oefenen, want niemand wil een slecht figuur slaan op het podium. Ook wij als docent niet. Op zich is dat een natuurlijk proces, maar in onze gedrevenheid kunnen we misschien ook vergeten aan de leerlingen te vragen hoe ze zit eigenlijk voelen. Hebben ze er zin in? Vinden ze het lastig om thuis te oefenen? Hebben ze zelfvertrouwen? Is er goede samenwerking?
Deze aandacht voor de kip draagt bij aan een plezierige uitvoering, die dan bovendien nog beter gaat.

Het mooie van zo’n metafoor is dat het met een frisse blik laat kijken naar jezelf. Ik denk zelf dat ik veel aandacht heb voor de kip, ik ben een kip-georiënteerde docent zeg maar. Als de leerling niet blij is dan moet daar ogenblikkelijk wat aan gedaan worden als ik mijzelf chargeer. Dat vergt geduld en het los kunnen laten van mijn lesprogramma. Ik ben er trots op dat ik dat kan en daarin bovendien de relatie met de eieren weet te leggen. Maar soms is loslaten beter, laat die kip maar even scharrelen. Hij moet ook leren zijn eigen keuzes te maken, onafhankelijk te worden en daarin zelfvertrouwen ontwikkelen.

Daarentegen kan een te eenzijdige nadruk op de eieren tot gevolg hebben dat er rationeel wordt lesgegeven. Met veel aandacht voor de juiste nootjes en techniek en weinig ruimte voor de ideeën van de leerling. Met als gevolg spanning bij de leerling of alle nootjes goed gespeeld worden, of juist een bore-out.

Zo zijn er valkuilen voor de docent die te weinig aandacht overhoudt voor de kip of juist de eieren. Het gaat uiteindelijk om de balans.

Heel toevallig luister ik al schrijvende naar een opname van een concert van Sarah Vaughan in Berlijn op YouTube. Na de eerste song te hebben gezongen stelt ze haar trio voor. Misschien zit ze midden in een tournee waarin ze in elk land weer met andere musici samenspeelt, want ze maakt meteen van de situatie gebruik om zichzelf aan haar medespelers voor te stellen: “O yeah, my name is Sarah Vaughan” en ze loopt met uitgestrekte hand op de pianist af. “How do you do?” Vervolgens loopt ze op de bassist af (“Hi how do you do?” gevolgd door de drummer (“I know you, how you do sir?”). Ze moeten vervolgens over hun instrument heen hangend ook elkaar een hand geven: “Gus that’s Ed” “Fine, good…now that we all know another, let’s get on with it”!

Mijn eerste gedachte is dat het toch heel anders samenspeelt als deze beroemde zangeres aandacht heeft voor haar kippen en niet alleen voor de eieren.

Het bericht De kip met de gouden eieren verscheen eerst op Floor Wittink.

Leiderschap is voor mij durven zien dat zaken bijna nooit simpel zijn, en bovendien steeds weer veranderen. Dat je elkaars mening en kennis nodig hebt om desondanks toch een koers uit te zetten. Dat je je keuzes kunt uitleggen, en open bent over de verschillende factoren die je tegen elkaar afweegt. Dat je eerlijk bent, anders krijg je nooit saamhorigheid en vertrouwen. En dat je over jezelf heen kunt stappen om het grotere gezamenlijke doel te behartigen.

De afwegingen van het aantal slachtoffers ten gevolge van Corona; van het niet helpen van andere patiënten of van geestelijk gehandicapten die nu meer stress ondervinden. Van mensen die failliet gaan en daar misschien wel ziek van gaan worden, van voedselbanken die nu niet meer goed kunnen functioneren, van de luchtvervuiling die jaarlijks 20.000 mensen in Nederland doodt…het is een enorme opgave keuzes te maken. Het lijkt me dat we dat meer dan ooit samen moeten doen en dat we het leiderschap in onszelf moeten vinden, en niet alleen maar wijzen als een keuze niet de juiste blijkt te zijn. De media zou niet moeten roepen dat het dus helemaal geen zin had om de scholen dicht te doen, maar eerder kunnen melden dat het fijn is dat we nu weten dat de invloed hiervan klein is.

Mijn vakgebied is muziek: zowel op het podium als het onderwijs. En in deze tijd doe ik mijn best om grip te krijgen, om verschillende scenario’s te gaan onderscheiden voor de toekomst. Want ik denk niet dat het ooit weer zo zal zijn zoals het was. Vanuit deze regering, met name door invloed van de VVD en het CDA is er geen visie op cultuur geweest de afgelopen jaren. We hebben wat dat betreft weinig basis om vanuit te gaan. Daarom is het, gezien het grote economische belang van de sector, nodig om nu onszelf kenbaar te maken. Niet omdat we zielig zijn, maar omdat er verstandige beslissingen gemaakt moeten worden die de economie én het algemene welzijn het beste zullen ondersteunen.

Maar wie weet levert dit allemaal ook ruimte op om des te vernieuwender te denken. Op creatief inhoudelijk vlak zijn wij daar al heel goed in. Maar op gebied van online onderwijs en optreden is er nog veel te ontwikkelen. Inmiddels laten we veel daadkracht en inspiratie zien door al in de eerste week van de quarantaine online les te geven en onze muziek digitaal te laten horen: van huiskamerbankconcerten via FB live tot muziek op straat voor ouderen. Voor het eerst wordt mijn stiekeme fantasie een klein beetje bewaarheid. Namelijk dat als het stilvalt, live muziek des te krachtiger blijkt te zijn.

Maar echt stil valt het niet in onze digitale wereld. Spotify draait gewoon door. En wij musici vragen vanwege onze bescheidenheid en passie te vaak slechts vrijwillige bijdrage of helemaal niets. Gelukkig klinkt de roep om normale vergoedingen, VVD of geen VVD, steeds luider. En kunnen wij juist nu nadenken over hoe wij na deze quarantaine tijd, in de crisis die nog wel even gaat duren, onze sector willen vormgeven? Kunnen wij vanuit deze chaos samen scenario’s schetsen? Hoe presenteren wij musici onszelf nu straks: als de professional die echt niet voor €50 komt opdraven? Of als de gepassioneerde muzikant die vanuit liefdadigheid zijn muziek onder de mensen brengt? Is er een constructie te verzinnen waarin het allebei mogelijk is? Als er straks misschien minder geld uit te geven valt, hoe kunnen we dan live muziek brengen zonder daarbij zelf op de armoedegrens te leven? Misschien valt er wel minder live muziek te maken. En bij gebrek aan inkomsten vanuit Spotify of Itunes, want dat levert bijzonder weinig op, kunnen we online alternatieven bieden?

Vanuit ons muziekonderwijs is het ook een luxe geworden om elke week naast een geschoolde muzikant te kunnen staan. Niet iedereen kan dit betalen. Net als live muziek door profs zou het dan ook gezien moeten worden als iets bijzonders zo’n privéles. Het zou een heel duidelijke meerwaarde moeten uitstralen ten opzichte van een online cursus. Want die concurrentie is er nu eenmaal, of we willen of niet. En die concurrentie kan het ook hebben, maar dat is niet het geval als de docent iedere week hetzelfde boekje op de lessenaar zet. Wél als deze docent ingaat op het persoonlijke proces van zijn leerling.

Persoonlijk is een kernwoord hierin denk ik. Ik volg wel eens een online cursus en ben heel blij dat ik zo ook van de betreffende beroemde docent kan leren. En ik zou dolgraag ook wel eens persoonlijk advies krijgen van diegene, maar daar hangt vanzelfsprekend een prijskaartje aan. Dus als ik het geld niet heb, is het niet anders. Als ik het geld wél heb, waardeer ik het persoonlijke advies ten opzichte van de online lessen.

Ik wil heel graag dat iedereen toegang heeft tot muziek, tot cultuur in z’n algemeenheid. Dat het wordt verankerd in de scholen, dat elk dorp zijn vereniging of muziekschool heeft. Maar hierin zijn we nu eenmaal afhankelijk van onze regering. Zolang er niet genoeg geld is om zoals vroeger vele concerten te geven en vele muziekscholen te hebben, zullen we toch moeten kijken hoe we onze muziek bij mensen kunnen brengen zonder onszelf daarbij tekort te doen.

In het onderwijs en misschien ook in live concerten zouden we naar mijn idee veel meer een combinatie moeten maken tussen online en live. En nu is een geschikte tijd om erover na te denken. Want waar ik voorheen ook geen tijd had om dat uit te zoeken, moet ik nu wel. En net als de rest van de muziekdocenten zoom en skype ik me nu door de dagen heen.

Er zijn best veel aspecten in muziekles die je online kun leren. En dan bedoel ik niet live, maar met vooraf gemaakte video’s. Maar zeker niet alles. Het vergt denkwerk hoe we een ideale combinatie zouden kunnen maken. Zonder dat het een tegenstelling blijft. Zouden we iemand die begint met spelen een aantal maanden elke week moeten zien, om verkeerd aanleren van techniek zoveel mogelijk te voorkomen? Of kan iemand om de week ook wel verder met een video? Bij welke onderwerpen passen online lessen het beste? Ik verwijs mijn leerlingen nu geregeld naar een blog of vlog van mij of van iemand anders. Blij dat ik het niet wéér hoef uit te leggen. Bekijk maar hoe je dat vibrato moeten oefenen en ik zie je dan volgende week wel met het resultaat en geef er dan feedback op. Heerlijk. De algemene zaken kunnen beste online in eigen tijd worden geleerd. Een video kun je bovendien herhalen, en in je eigen tijd bekijken. Veel efficiënter en je leert er denk ik meer van. In de tijd samen kun je dan veel effectiever ingaan op de leerling zelf.

Het zal per instrument en per persoon ook weer verschillen. Maar juist het uitspreken van verschillende scenario’s; hoe kunnen online en live lessen zich tot elkaar verhouden, maakt dat je er ook weer van kunt afwijken.

In klassieke concerten, mijn vakgebied, is streaming nu iets waar ik voor het eerst echt over nadenk, dat zal overigens geheel aan mijzelf liggen. Een dure opera wordt toegankelijker door het in een bioscoopzaal te bekijken. Leuk als het live is, of dat je toch dat gezamenlijke concertgevoel hebt in een zaal. Zou dat ook kunnen met een kamermuziekconcert? Of gebeurt dat al? De musici die al veel langer hiermee bezig zijn hebben nu veel kennis om te delen. Zo is het wel logischer om voor een live concert meer te betalen dan voor een bioscoopkaartje. Het pure geluid en de contact met de musici heeft een meerwaarde dan streaming in een bioscoopzaal of in je eigen huiskamer. De combinatie maakt dat wij musici met goed gevoel een goede prijs kunnen vragen voor live concerten en, hopelijk, grotere aantallen luisteraars kunnen trekken die via streaming meeluisteren. Die daar een lagere prijs voor betalen. En hetzelfde concert kan natuurlijk ook later worden uitgezonden voor weer een andere prijs.

Dit vergt weer allerlei kosten voor de opname apparatuur, dus misschien werkt dit scenario wel niet goed. Ik ben heel benieuwd of er ideeën zijn vanuit collega’s waardoor dit toegankelijker zou kunnen worden? Of dat er nu andere online manieren worden uitgevonden om concerten te geven? Hoe kunnen we hier na het Corona tijdperk nog gebruik van maken? Van welke sectoren kunnen wij wellicht leren? En hoe kunnen we ook in het muziekonderwijs dichter bij de heilige graal komen die toegankelijkheid en een faire gage met elkaar verbindt?

Kunnen wij zelf leiderschap tonen om onze sector vorm te geven?

Het bericht De toekomst van (online) muziekonderwijs en concerten verscheen eerst op Floor Wittink.

Daarnaast zijn er ook docenten met hart voor het vak, maar die niet de juiste snaar weten te raken bij de leerling. Meestal omdat ze uitsluitend
geestdriftig ingaan op techniek en noten lezen, of specifiek repertoire. Zodat het muziek maken een kunstje wordt waar de ziel uit is verdwenen.

Motivatie dus is het onderwerp voor deze periode op het conservatorium. Ik koppel de theorie steeds terug naar de praktijk van de student zelf; Waarom ben je hier in de les? Om welke redenen ben je afwezig? Zijn deze redenen gebaseerd op logica of op gevoel? En waar komt dat gevoel vandaan? En wat is het gevolg hiervan?
Waar het mij in dit artikel om gaat is dat veel beslissingen die wij mensen maken niet rationeel zijn. Als je het gevoel hebt dat de stof niet interessant genoeg is en je bent daardoor afwezig, is dat geen logische beslissing. Als je er namelijk niet bent dan wéét je helemaal niet wat je eraan kunt hebben. Dat uitleggen is overigens ook best lastig aan iemand die er niet is.

Zo blijken wij mensen allerlei overtuigingen te hebben, waarvan we niet altijd weten waar ze vandaan komen. En die ook niet altijd even nuttig zijn. Er zijn onderzoeken gedaan naar motivatie van kinderen die op muziekles gaan. Zo kunnen jonge kinderen verschil maken tussen wat ze leuk vinden of wat ze denken dat belangrijk is voor hen en hun idee van wat hun competentie is op dit gebied. Deze vooronderstellingen bepalen hoeveel moeite ze gaan doen, hoe hun optreden zal gaan en hoe hun eigenwaarde zal zijn. (Wigfield, 1994; Wigfield&Eccles, 1992)
Er zijn dus zowel overtuigingen over hoe leuk en nuttig en vak, of het gitaar- of saxofoonspelen is en daarnaast zijn er vastomlijnde ideeën over hoe goed je er in bent. Dat bepaalt weer hoeveel moeite er wordt gedaan en voor je het weet ontstaat er een self fulfilling prophecy.

Misschien herken je bij jezelf ook overtuigingen die je had over hoe goed jij was in musiceren? Of had je een idee over een bepaald vak bij je opleiding wat helemaal niet bleek te kloppen?

De toekomstige leerlingen van mijn studenten gaan die overtuigingen ook hebben. En naar mijn mening is het een prachtige taak van de docent om te helpen hiervan bewust te worden, zodat mentale blokkades uit de weg kunnen worden geruimd.
Een mooi voorbeeld geeft professor Carol Dweck in deze Ted Talk: als kinderen een overtuiging hebben dat ze iets niet kunnen en vervolgens een growth mindset aanleren (je kunt het wel als je oefent) presteren ze vele malen beter! Maar ook echt verbluffend veel beter. Niet talent, maar overtuiging en oefenen bepaalt voornamelijk het resultaat.
In muziek zijn er veel overtuigingen over talent, maar het meeste is niet gebaseerd op feiten. Zelfs meesterpianist Lang Lang zegt dat talent 90% resultaat is van oefenen.

De studenten die de lessen van mijn vak hebben bijgewoond, hebben niet alleen meer
inzicht in hun eigen motivatie, maar ook in dat van hun leerlingen en
kunnen daar op inspelen; letterlijk en figuurlijk.

En wat motiveert de amateurmuzikant op les eigenlijk nog meer? Muziek maken die je prachtig vindt, gezelligheid in de les. ‘Gewoon’ even lekker toeteren/raggen/pingelen/trommelen en natuurlijk ook samenspelen.

Laten we buiten onze beperkende overtuigingen gaan kijken over wat wel en niet goed, of interessant is en dat vooral ook meegeven als we lesgeven of les nemen.
Kies daarom als amateurmuzikant een docent die jou je goed laat laat voelen, ook al is leren niet altijd makkelijk. Zodat jij steeds weer je grenzen kunt verleggen mét dat plezier in het musiceren.

Wil je meer lezen over welke mogelijkheden er allemaal zijn in het lesgeven of les nemen? Ik schrijf uitgebreid over motivatie in mijn boek Hoe je als muzikant een bloeiende lespraktijk opbouwt.
Zowel voor de docent als de amateurmuzikant geeft het veel handvatten over hoe op een prettige manier les te geven en te nemen.

Het bericht Les hebben en les nemen: wat motiveert? verscheen eerst op Floor Wittink.

Maar nu er geld wordt vrijgemaakt voor meer muziek in de klas, vraag ik mij af wat we precies willen bereiken en wat de beste manieren zijn gebleken om dat te bereiken. Het gaat mij in dit specifieke geval om het leren spelen van een instrument op school. Dit gebeurt bijvoorbeeld in samenwerking met een muziekschool, het leerorkest of de plaatselijke vereniging (harmonie of fanfare). Zoals ik lees in een interview met de oprichter van het leerorkest, Marco de Souza: “De Souza ziet in dat hij niet moet proberen om de kinderen naar de muziekschool te halen, maar dat het andersom moet: muzieklessen op de basisschool waar de kinderen elke dag naartoe komen. Geen individuele lessen maar groepslessen en samenspel.”

Ik ben als saxofoondocent ook betrokken bij dit soort projecten en ik hoor verhalen van collega’s over weer andere varianten. Wat zijn de resultaten; hoe enthousiast zijn de leerlingen, de ouders, de docenten? En hoe klínkt het resultaat? Is hier onderzoek naar gedaan door bijvoorbeeld Méér muziek in de klas?

Mijn drive is de magie van muziek. Die wil ik heel graag overbrengen, of ik nu speel of lesgeef. In het lesgeven is het altijd de kunst om balans te vinden tussen wat je als docent wil overbrengen en wat aansluit bij de leerling, tussen zelfvertrouwen en uitdaging bieden en ook tussen het oefenen en de magie van muziek die daarbij niet verloren mag gaan. Ingewikkelde job dus, maar dat maakt het ook zo leuk.

Ik kreeg de behoefte om op een rij te zetten wat naar mijn idee belangrijk is bij de projecten waarin kinderen groepsgewijs op school een instrument leren spelen. Ik zag een item over Méér muziek in de klas voorbijkomen waarin kinderen op een groot podium hun muziek lieten horen. Voorafgegaan door onder andere Bløf met koningin Maxima in het publiek. Net heb ik weer mijn mooie project in samenwerking met Harmonie Orkest Vleuten afgerond, in samenwerking met een beginnende docent. Ook hoorde ik onlangs van een paar docenten dat zij lange tijd lesgeven aan groepen kinderen die hun instrument niet mee naar huis kunnen nemen. En ze vroegen zich na een paar maanden af wat ze hier de rest van het jaar mee aan moesten. Wat een grote verschillen bestaan er, en het ene resultaat (in de vorm van een optreden) vind ik een stuk mooier, of eigenlijk gepassioneerder klinken dan het andere als ik heel eerlijk ben.

Wat is eigenlijk een goed resultaat? Wat mij betreft dat deze kinderen het plezier, de magie ervaren in het muziek maken. Ook al stoppen ze er misschien mee na het project; ik hoop dat ze met plezier erop terugkijken, wetend dat ze daarin iets hebben gepresteerd en de muzikale flow en het plezier van samenspelen hebben ervaren. En enig bewustzijn van wat het inhoudt om een instrument te bespelen, alleen al omdat dit deel uitmaakt van alle culturen op aarde.

Ik hoop dat collega docenten mij kunnen aanvullen en wellicht ook kunnen wijzen op onderzoeken die reeds zijn gedaan. En daarbij dat we door ons enthousiasme heen, eindelijk meer muziek in de klas!, ook kritisch durven zijn.

Zelf geef ik jaarlijks de cursus saxofoon van Muziek is de Basis; een jaarlijks mooi project georganiseerd door het Harmonie Orkest Vleuten. In dit project krijgen kinderen zeven weken les in een instrument of in zang, waarna ze een paar maanden gaan samenspelen in een orkest. Het geheel wordt afgesloten met een grootse presentatie in samenwerking met de gevorderde orkesten van de vereniging. Ik geef een groep van zes tot acht kinderen les, en als ze het leuk vinden kunnen ze na de eerste zeven lessen meer lessen erbij kopen. Een paar kinderen stromen het jaar erna in bij de vereniging en de Saxschool. Ik zou graag iets meer lessen geven dan deze zeven, maar desondanks heb ik het gevoel dat ze op een goede manier kennismaken met muziek maken op een instrument. Vooral omdat ze ook meteen gaan samenspelen en optreden. Maar dat alles valt of staat met de manier waarop ik lesgeef.

Alleen instrumenten en een paar liedjes zijn niet genoeg om samen lekker muziek te maken. In dat opzicht spelen er meer factoren mee dan bij het voetballen. De muziek spreekt niet aan, er bestaat onzekerheid over de eigen muzikaliteit, de docent is ‘stom’, er zijn motorische problemen: het heeft allemaal grote invloed op het leerproces. En dan laat ik de randvoorwaarden als een goed lokaal en bruikbare instrumenten nog buiten beschouwing

Zonder aansluiting op de leerlingen dus geen leerproces, ook al heb je als docent voor jouw gevoel nog zoveel leuke muziek in de aanbieding. Ik heb op een rij gezet wat belangrijke pijlers zijn om die aansluiting te vinden. Dit zijn eigenlijk voorwaarden zoals ik die zie voor het leren en het plezier ervaren in musiceren.

1. Zelfvertrouwen en trots bij de leerling: ‘Ook ik kan muziek maken’ ‘Ook ik heb muzikale ideeën’ ‘Ook ik kan goed oefenen en zo stappen maken’

Er is in onderzoek aangetoond dat zelfs jonge kinderen al overtuigingen hebben over hoe goed ze zijn in muziek, hoe nuttig het is om te musiceren en wat het oefenen voor resultaat zal opleveren. Aan de docent dus om deze overtuigingen realistisch te laten zijn. Lukt dat niet dan zal een kind met negatieve overtuigingen ongeïnteresseerd, druk of juist stil zijn. Vertellen over muzikaliteit, of complimenten geven, veel verschillende werkvormen zodat iedereen wel een succes behaalt, vragen stellen; het helpt allemaal om dit vertrouwen te kweken.

2. Een fijne en veilige sfeer: ‘Ik mag uitproberen’, ‘We hebben lol samen’ ‘Ik vind de juf/meester aardig’ ‘De les heeft structuur en rust’ ‘Ik heb zo gelachen toen we allemaal om de beurt dat gekke geluid gingen maken op ons instrument’.

Ik vind orde in de les belangrijk, want we hebben een serieus doel namelijk muziek maken! Zonder concentratie lukt dat niet. Maar daarnaast houd ik altijd ruimte voor creativiteit. Ideeën zijn altijd welkom, samen maken we de les. Soms vind ik les dan wat te rommelig worden wat ik goedmaak door weer gestructureerd af te sluiten. Maar het resultaat is in elk geval blije en spontane kinderen.

3. Een, in de ogen van de kinderen!, kundige juf/meester: ‘Die kan echt goed spelen!’ ‘Dat wil ik ook kunnen’ ‘Zij/hij legt me duidelijk uit wat ik kan verbeteren’ ‘Zij/hij weet er veel vanaf’ ‘De juf/meester verwacht dat ik dat liedje volgende week kan spelen, zij/hij denkt dat ik dat kan als ik daarvoor mijn best doe’.

Het valt mij op dat leerlingen een duidelijk beeld hebben van wat ze goed en niet goed vinden. Ook jonge leerlingen vertellen bijvoorbeeld dat de invaldocent minder goed speelt, maar wel duidelijk kan uitleggen. Of dat de embouchure van de andere groep toch minder goed is. Ik denk dat we dit niet moeten onderschatten. Ik vind het zelf heel belangrijk om mij voor te stellen als professioneel saxofonist en daar wat over te vertellen en ook wat te spelen. Ik wil graag dat ze hun best voor mij gaan doen!

4. Thuis oefenen: ‘Thuis vinden ze het leuk dat ik muziek maak’ ‘Mijn ouders herinneren mij eraan dat ik moet saxofoon spelen’ ‘Ik weet dat ik thuis ook lekker mag uitproberen, dan ga ik de aanzet oefenen en dan oefen ik een nieuw liedje, en ik speel ook juist wat ik al kan en leuk vindt. Mijn ouders weten dat ook’. ‘Mijn ouders gaan samen met mij oefenen of luisteren als ik iets voorspeel’ ‘Mijn vrienden vinden het heel gaaf dat ik nu dat stukje van Shape of You kan spelen’ ‘Mijn moeder vind het heel leuk dat ik voor haar een verjaardagsliedje heb gespeeld’.

Het thuis oefenen is natuurlijk heel erg belangrijk, maar vaak lastig. Het is wetenschappelijk aangetoond dat als ouders hun kinderen helpen bij het oefenen er veel meer progressie is. Ook uit eigen ervaring weet ik dat dit een enorm verschil uitmaakt. Het is dan ook echt nodig om als docent contact met de ouders te hebben, ze mee te nemen in het proces en ook vooral in het plezier. Ik nodig ouders ook uit om de lessen bij te wonen. De vraag is of we de lessen dan wel onder schooltijd moeten laten plaatsvinden of dat, als dat niet anders kan, er andere manieren zijn om de ouders te betrekken. Om mijn leerlingen te helpen met het thuis oefenen leg ik altijd uit aan het einde van de lessen hoe ze dit aan kunnen pakken en vraag ook op welke momenten ze hier tijd voor kunnen maken. De leerlingen gaan dan zelf meedenken, oplossingen aandragen en plannen in hun hoofd al hun oefensessies.

Als het instrument niet mee naar huis genomen mag worden, wordt het niet in het leven geïntegreerd en er is geen vooruitgang. Ik vraag me af of het dan niet averechts werkt om les te krijgen op een instrument.

5. Resultaat; het klinkt ergens naar en er is progressie. Er wordt iets gespeeld wat aansluit op de beleving, of wat ze hebben leren waarderen dat kan natuurlijk ook. Er wordt klank gemaakt, samengespeeld en er wordt vooral beleefd. : ‘Het was super leuk om met de docenten mee te spelen’ ‘Ik vond het leuk om dat mooie liedje te kunnen spelen’ ‘Ik werd vrolijk van het spelen’ ‘Ik zat er helemaal in’. ‘We spelen échte muziek!’

Hoe kun je als docent in de flow komen met je groep en ze uitdagen dat er met volle concentratie en met gevoel wordt gespeeld? Het scheelt al als ze iets spelen wat ze kennen en mooi vinden, maar verder probeer ik zoveel mogelijk mee te spelen en het goede voorbeeld te geven. En ze te helpen met concentratie en luisteren. Creatieve werkvormen zijn naar mijn idee onmisbaar om dit te oefenen.

6. Individuele aandacht: ieder kind wil gezien worden maar daarnaast heeft ieder kind zijn eigen uitdagingen met de motoriek en techniek bij het spelen van een instrument. Bij de één duurt het lang om de bewegingen te leren, de volgende beweegt makkelijk maar is een beetje wild en laat zijn instrument vallen en er zijn allerlei instrumentspecifieke zaken te noemen die belangrijk zijn om aandacht aan te besteden. Zonder techniek geen fijn gevoel, geen mooie klank en dus geen prettige muzikale beleving.

De groepsgrootte is hierin leidend, naast de didactiek, en per instrument zullen er verschillen zijn wat een ideale groepsgrootte is. Voor mij wordt het lastig genoeg individuele aandacht te kunnen geven als er meer dan acht kinderen in de groep zitten.

Conclusie

Er komt veel kijken bij het geven van muzieklessen; zeker met beperkte tijd en groepsgewijs. Er zijn inmiddels genoeg ervaringen die we met elkaar kunnen delen en ik vraag mij af of er onderzoek is gedaan naar de resultaten door bijvoorbeeld de organisatie Méér muziek in de klas? Welke conclusies kunnen we tot nu toe trekken?

Ik ben benieuwd naar aanvullingen op mijn verhaal en hoop dat we in de toekomst zoveel mogelijk kinderen de magie van het musiceren kunnen laten ervaren!

Het bericht Kinderen laten kennismaken met een instrument: wat is het doel? verscheen eerst op Floor Wittink.