We denken niet altijd na over de stiltes in muziek bijvoorbeeld het moment voordat je begint of de seconden nadat de laatste noot heeft geklonken. Of de rusten die geen pauzes zijn, maar onderdeel van de muziek.

Hierbij drie tips om je stiltes beter te leren spelen:

Groove in de rust

Een rust is geen pauze. Drummer André van Damme vertelde in een van mijn workshops
hoe hij altijd de puls doordenkt tijdens zijn spel. Door alle ritmes en rusten heen blijft die
groove voelbaar en voorafgaand aan het spelen is hij er zelfs al. Je voelt dit in je lijf, het is
niet iets waar je over na moet denken.
Een leuk voorbeeld hiervan is deze video van Bootsy Collins, die uitleg geeft over ‘basic
funk’ en ‘the one’. De ‘one’ voel je altijd, wat je verder ook wel of niet speelt. De stiltes
eromheen moeten grooven. En dat zie en hoor je aan Collins. Zijn stem en zijn lichaam
zíjn die funk
Welke stijl muziek je ook speelt, voel dus altijd de beweging van muziek. Waan je Bootsy
Collins of je eigen dirigent, ook in de rusten.

Voel de energie van de muziek in de stiltes

Energie? Is dat iets zweverigs? Voor mij niet, in muziek vind ik energie heel goed voelbaar
en ik tune daar op in als ik speel. Als ik in mijn workshops voordoe hoe ik een paar
milliseconden meer of minder neem voordat ik begin te spelen, voelt iedereen het verschil.
Een te korte stilte heeft geen magie, een te lange stilte laat de energie wegebben. Hoe lang
de stilte moet zijn op dat moment moet je voelen. De uitdrukking ‘het hangt in de lucht’ is
hierbij goed van toepassing.
Een mooi voorbeeld is de concentratie van een dirigent. Het orkest speelt al in de
‘attentie-fase’ vlak voordat het stuk begint. En het orkest speelt nóg, terwijl de laatste noot
uit klinkt. Dit gebeurt door de spanning die de dirigent vasthoudt. Daarmee komt een
collectieve spanningsboog over het hele orkest te hangen die ook bij de luisteraars
voelbaar is.
Een is een mooie documentaire gemaakt over dirigent Claudio Abbado genaamd Hearing
the Silence. Van 27.54 tot en met 31.10 is een mooi voorbeeld te horen van stilte na de muziek.
Abbado vertelt over en laat de kracht horen van stilte in, en na, de muziek.

Neem de tijd en durf uit te stellen

Pas als het gevoel daar is speel je. Dit kan voor jou heel lang lijken ook al is het maar een
paar seconden, houd daar rekening mee. Als jouw gevoel helemaal op één lijn is met hoe je
speelt zal het voor het publiek juist getimed zijn.
Pas dit bijvoorbeeld voor jezelf toe door net even langer te wachten voor je begint met
spelen, elke keer weer en ook als je oefent. Net een momentje van meer concentratie, van
meer focus op de muziek. De eerste klanken hoor je in je hoofd en…-je begint.

[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]

Het bericht Laat de stilte horen verscheen eerst op Floor Wittink.

“Op een dag ziet een arme boer een schitterend gouden ei liggen in het nest van zijn lievelingskip. Aanvankelijk denkt hij dat het niet echt is. Vlak voordat hij het wil weggooien bedenkt hij zich en neemt het mee om het nader te bekijken. Het ei blijkt van zuiver goud! De boer kan het maar niet geloven. Zijn verbazing wordt nog groter wanneer hij de volgende dag dezelfde ontdekking doet. Elke dag rent hij hij, zodra hij wakker wordt, weer naar het nest en steeds weer vindt hij het gouden ei. Hij wordt enorm rijk en het lijkt te mooi om waar te zijn. Maar niet alleen zijn rijkdom, ook zijn hebzucht en ongeduld worden groter. Het valt hem steeds zwaarder de volgende dag af te wachten en uiteindelijk besluit hij de kip te slachten om de eieren er allemaal tegelijk uit te halen. Maar in de kip is geen gouden ei te bespeuren. En vanaf nu zal hij er ook nooit meer één aantreffen. De boer heeft de kip die hem de gouden eieren leverde om zeep geholpen.”

Volgens Stephen Covey laat de fabel zien dat effectiviteit afhankelijk is van twee factoren namelijk het geproduceerde (de gouden eieren) en het productiemiddel (de kip). Tussen deze factoren moet een goede balans zijn om succesvol te zijn in je organisatie.

Ik dacht aan de toepassing van deze fabel in het lesgeven. De gouden eieren zijn de prestaties van de leerling. De leerling zelf is natuurlijk het productiemiddel. Een blije kip is enthousiast over het musiceren, heeft zin om naar les te gaan en weet hoe hij zelf goed kan oefenen.

Hoeveel tijd en aandacht gaat er in lessen naar de prestaties en hoeveel naar de leerling? Zouden wij als docent de kip nog wel eens vergeten als we gefocust zijn op de resultaten? Denkende dat de kip wel voor zichzelf zorgt? Of in de veronderstelling dat de gouden eieren de kip dusdanig blij zullen maken dat ze verder niets nodig heeft?

Vlak voor een uitvoering leggen we bijvoorbeeld als vanzelf de nadruk op prachtige gouden eieren. We repeteren hard en moedigen aan thuis vooral goed te oefenen, want niemand wil een slecht figuur slaan op het podium. Ook wij als docent niet. Op zich is dat een natuurlijk proces, maar in onze gedrevenheid kunnen we misschien ook vergeten aan de leerlingen te vragen hoe ze zit eigenlijk voelen. Hebben ze er zin in? Vinden ze het lastig om thuis te oefenen? Hebben ze zelfvertrouwen? Is er goede samenwerking?
Deze aandacht voor de kip draagt bij aan een plezierige uitvoering, die dan bovendien nog beter gaat.

Het mooie van zo’n metafoor is dat het met een frisse blik laat kijken naar jezelf. Ik denk zelf dat ik veel aandacht heb voor de kip, ik ben een kip-georiënteerde docent zeg maar. Als de leerling niet blij is dan moet daar ogenblikkelijk wat aan gedaan worden als ik mijzelf chargeer. Dat vergt geduld en het los kunnen laten van mijn lesprogramma. Ik ben er trots op dat ik dat kan en daarin bovendien de relatie met de eieren weet te leggen. Maar soms is loslaten beter, laat die kip maar even scharrelen. Hij moet ook leren zijn eigen keuzes te maken, onafhankelijk te worden en daarin zelfvertrouwen ontwikkelen.

Daarentegen kan een te eenzijdige nadruk op de eieren tot gevolg hebben dat er rationeel wordt lesgegeven. Met veel aandacht voor de juiste nootjes en techniek en weinig ruimte voor de ideeën van de leerling. Met als gevolg spanning bij de leerling of alle nootjes goed gespeeld worden, of juist een bore-out.

Zo zijn er valkuilen voor de docent die te weinig aandacht overhoudt voor de kip of juist de eieren. Het gaat uiteindelijk om de balans.

Heel toevallig luister ik al schrijvende naar een opname van een concert van Sarah Vaughan in Berlijn op YouTube. Na de eerste song te hebben gezongen stelt ze haar trio voor. Misschien zit ze midden in een tournee waarin ze in elk land weer met andere musici samenspeelt, want ze maakt meteen van de situatie gebruik om zichzelf aan haar medespelers voor te stellen: “O yeah, my name is Sarah Vaughan” en ze loopt met uitgestrekte hand op de pianist af. “How do you do?” Vervolgens loopt ze op de bassist af (“Hi how do you do?” gevolgd door de drummer (“I know you, how you do sir?”). Ze moeten vervolgens over hun instrument heen hangend ook elkaar een hand geven: “Gus that’s Ed” “Fine, good…now that we all know another, let’s get on with it”!

Mijn eerste gedachte is dat het toch heel anders samenspeelt als deze beroemde zangeres aandacht heeft voor haar kippen en niet alleen voor de eieren.

Het bericht De kip met de gouden eieren verscheen eerst op Floor Wittink.

Zo imiteren we bijvoorbeeld onbewust de houding van degene met wie we praten. Waarschijnlijk heeft dit een sociale functie; een gesprek blijkt als prettiger te worden ervaren als elkaars houding wordt geïmiteerd. We staan er alleen niet bij stil dat we dit doen.

Een ander voorbeeld is de selectie die het onbewuste maakt uit wat we horen. Het onbewuste geeft het bewuste alleen de zinvolle geluiden door die we opvangen. Zo kunnen we bijvoorbeeld op een feestje toch een gesprek met iemand voeren ondanks alle andere gesprekken en de muziek om ons heen. Dat we eigenlijk veel meer dan het verhaal van onze gesprekspartner opvangen, blijkt als een paar meter verderop onze naam wordt genoemd. Dit wordt door ons onbewuste belangrijk genoeg gevonden om door te geven aan ons bewuste en ineens is je aandacht afgeleid.

Priming

In ons onbewuste zijn onze eerdere ervaringen opgeslagen. Deze ervaringen bepalen hoe wij de wereld zien, hoe we structuur geven aan wat we meemaken. We hebben steun aan deze structuur, maar deze zorgt ook voor allerlei vooroordelen.  Deze vooroordelen bepalen, in elk geval deels, hoe we op iemand reageren. We hebben allemaal een bepaald idee over ouderen, jongeren, mensen van een andere cultuur en ga zo maar door. Het kost moeite om niet automatisch te reageren, maar open te staan voor elke nieuwe situatie.
De stereotypen in ons bepalen dus deels ons gedrag zonder dat wij ons daar bewust van zijn. Het is zelfs zo dat wat wij horen of lezen gekoppeld wordt aan bepaalde oordelen of waarden en dat dát vervolgens bepaalt hoe wij ons gedragen! Dit verschijnsel heet priming.

Een voorbeeld: in een experiment dat een klassieker is geworden in de wetenschappelijke psychologie, kregen proefpersonen de opdracht om woorden in een bepaalde volgorde te zetten. Zij dachten dat het onderzoek ging over hoe snel ze de woorden op de juiste plek zetten, maar de woorden dienden alleen om te primen.  Ze werden namelijk onbewust geassocieerd met bejaard zijn (zoals ‘oud’, ‘grijs’ of ‘bingo’). Na deze taak werd stiekem gemeten hoe lang de proefpersonen erover deden om naar de lift te lopen. Wat bleek: zij liepen na afloop van hun taak langzamer dan de proefpersonen die niet waren geprimed. Het onbewuste was door de woorden aan het denken gebracht over hoe het is om oud te zijn en het gevolg was dat dat ze zich dus ook ouder gedroegen door langzamer te lopen. (1)

Prestatie en priming

Ook bleek dat zelfs onze prestaties worden beïnvloed door priming. Toen ik dat las werd ik als docent nóg meer getriggerd: het is dus niet zo dat de hoeveelheid kennis die je bezit absoluut is. Uit een ander onderzoek met priming bleek dat de uitkomst van een algemene kennistaak maar liefst 20 procent verschilde tussen negatieve en positieve geprimede personen. Proefpersonen die onbewuste associaties met professoren hadden gekregen, wat gelinkt wordt aan intelligentie, hadden 60 procent van de vragen goed. Voetbalsupporters en fotomodellen blijken een associatie te hebben met beperkte intelligentie en priming met deze groepen zorgde ervoor dat 40 procent van de vragen goed werden beantwoord. Geen priming had een resultaat van iets minder dan 50 procent goede antwoorden.

Ook valsspelen, je best doen en zelfs een mening vormen, blijken onder invloed van wat we vlak daarvoor hebben opgepikt aan indrukken, ook al is dat dus onbewust. (1)

Lesgeven en het onbewuste

Waarom dit verhaal over de invloed van ons onbewuste?
Als alles wat je uit je directe omgeving oppikt van invloed kan zijn op je gedrag inclusief je prestaties, dan zijn wij als docent natuurlijk erg bepalend hiervoor.

Onze woordkeuze is bijvoorbeeld van invloed: zeggen we dat een stuk ‘moeilijk’ is? Leggen we de nadruk op wat er fout gaat, of juist wat er goed kan gaan? Ik kan uit deze onderzoeken niet één op één conclusies trekken, maar ik ben er van overtuigd dat hoe enthousiast of onverschillig we zijn, of bang dat de leerling niet goed speelt, dit van invloed is op de prestaties van je leerling. Wij zijn dus niet alleen een objectieve waarnemer die luistert naar hoe goed er thuis is gestudeerd en daarop feedback geeft.

Het is niet mijn bedoeling om hiermee te pleiten voor krampachtig om het woord ‘fout’ heendraaien, of met een gedwongen grote smile te gaan lesgeven; het is echter heel interessant om jezelf te observeren en uit te proberen met dit gegeven. Hoe vaak gebruik je een negatief woord en hoe vaak een positief? Wat zijn je verwachtingen van een leerling en op welke manier geef je zelf het voorbeeld?

Toepassingen

Je kunt toepassingen bedenken voor de manier waarop het onbewuste werkt. Zoals gezegd kun je je woordkeuze aanpassen door je op mogelijkheden te richten in plaats van op de fouten. Je kunt ook een fout leuk maken, door je cursist expres de fout te laten maken of door hem ermee te laten improviseren. Soms lost de fout dan vanzelf op. De cursist snapt dan dat een fout niet absoluut is, maar afhankelijk van hoe je ermee omgaat. Dat geeft meer ontspanning, meer ruimte en meer zelfvertrouwen als je het weet op te lossen.

Een andere toepassing is om je leerling te laten inbeelden dat hij een bepaalde beroemde muzikant is: over positieve associatie gesproken! Net als in een rollenspel blijk je ineens iets te kunnen waarvan je niet wist dat je het in je had. Je kunt hier van alles bij betrekken: wat is de houding van deze persoon als hij of zij voor zijn of haar publiek in Carnegie Hall staat te spelen? Hoe zou diegene zich voelen? Met wat voor gemak zou deze persoon spelen?

De eerder genoemde imitatie van beweging gebruik ik in mijn lessen.  Als ik meebeweeg met mijn leerling beweegt hij vaak automatisch mee. Is dat niet het geval, dan worden mijn bewegingen toch opgepikt al is het misschien onbewust door middel van de spiegelneuronen die geactiveerd worden. Meebewegen kan helpen om de muziek beter te voelen. Vooral voor de leerling die moeite heeft met puls en ritme kan het helpen zo een verbinding met het lichaam te maken.
In andere woorden: ik kan praten over de puls en zo het bewuste van de cursist aanspreken. Ik kan ook meebewegen en zo het onbewuste aanspreken. Soms is het prettig als iets goed gaat zonder erover te praten. Welke methode beter werkt voor het thuis oefenen, voor de korte en voor de lange termijn is de vraag.

Bewust onbewust

De relatie tussen hoe wij docenten ons gedragen en hoe de cursist presteert is niet één op één te leggen. Ik denk ook dat het onmogelijk is om alle gevolgen van de handelingen van de docent wetenschappelijk te onderzoeken. Er gebeurt zoveel tegelijk in een les en al helemaal in een muziekles waarbij emotie, cognitie, motoriek, luisteren en communicatie allemaal een belangrijke rol spelen. Wel kunnen we zelf experimenteren en observeren en zo meer bewust worden van onze invloed op het onbewuste van onze leerlingen (en wellicht ook andersom!). Wij zijn niet slechts een luisteraar die teruggeeft aan de cursist wat hij hoort. De manier waarop wij dat zeggen, onze werkvormen en ik denk ook onze algehele uitstraling hebben daar invloed op. We kunnen door middel van onze werkvormen zelfs gebruik maken van de werking van het onbewuste en daarmee onze mogelijkheden vergroten én onze lessen plezieriger maken.

1. Bargh J.A., Chen, M., & Burrows, L. (1996). ‘The automaticity of social behavior; Direct effects of trait concept and stereotype activation on action’. Journal of Personality and Social Psychology, 71, 230-244

Gelezen in de boeken Het slimme onbewuste van Ap Dijksterhuis en Intuitie van Malcolm Gladwell.

Het bericht Bewust onbewust lesgeven verscheen eerst op Floor Wittink.

Mijn antwoord is: je bent er nu klaar voor, je hoeft alleen maar je stuk op de juiste manier in te studeren.
Dat ‘alleen maar’ is niet altijd simpel, want behalve de juiste kennis over het instuderen van muziek is er ook geduld en discipline nodig. Niet altijd makkelijk dus maar wél haalbaar.

Over het instuderen van muziek schrijf ik al enige tijd. Inmiddels is er een boek verschenen met ontzettend goede tips voor het studeren: Quality Practice van Susan Williams (in het engels).

In dit blog vertel ik over effectief oefenen zoals beschreven in dit boek, zodat je met recht het doel kunt stellen: in 2018 ga ik (weer) heerlijk muziek maken!

Het voorwoord in het boek Quality Practice is van Prof. Dr. Eckart Altenmuller en hij begint met een statement naar mijn hart:
‘The latest scientific studies reveal what is perhaps one of the most improtant secrets to succesful practicing: experimenting.
Exploration, attention, self-organization, motivation, autonomy and the love for music are the ingredients.’

De meest succesvolle musici gebruiken verschillende methodes om te oefenen. Al doende komen zij erachter wat op dat moment voor hen goed werkt. Bovendien studeren zij de muziek als geheel in en niet als technische onderdelen die in later stadium muziek moeten worden.

Maar laten we een stapje teruggaan: waarom maken we muziek? Wat is het hoogste doel?

Als we dat vragen aan musici is het antwoord meestal: ‘omdat we met muziek een verhaal vertellen’ of ‘omdat muziek je raakt’.
Het hoofddoel van het studeren is echter vaak: ‘alle noten juist spelen’ of ‘de juiste techniek onder de knie krijgen’.

Dat is gek toch?

Muziek is ook ingewikkeld in die zin dat er veel verschillende aspecten van het muziek maken zijn, variërend van motorische vaardigheden tot expressie tot analytisch denken tot creativiteit. Daarbij spelen zowel je bewuste als je onbewuste een rol en hoe ga je daar nu weer mee om als je studeert?

Daarom is het belangrijk om je een holistisch model voor te stellen bij het instuderen van muziek, met aandacht voor lichaam, je denkende mind en expressie. Mijn collega saxofonist en muziekpedagoog Jelske Hoogervorst schreef in haar laatste blog ook over dit boek, waar wij dus beiden enthousiast over zijn. Zij legt heel bondig en goed het holistische model uit, inclusief het bijbehorende schema van Susan. Hier kun je haar blog lezen: Oefenen: eerst techniek of eerst expressie?

Terug naar de creativiteit en expressie waar de heer Altenmuller over sprak. Samenvattend zou je kunnen zeggen dat het belangrijk is om creatief te zijn met je werkvormen en daarbij uit te gaan van de expressie.

Bijvoorbeeld:

1. Je doel is om een bepaald stuk te kunnen spelen.
2. Handig is om daarbij een structuur te bedenken voor je oefenen: hoe lang, hoe vaak, heb je een deadline etc.
3. Bedenk op het gebied van analyse (hoe zit het stuk in elkaar), techniek en expressie wat je moet instuderen. Waar gaat het stuk over, welke stijl muziek betreft het? Er zijn bijvoorbeeld moeilijke loopjes en ritmes, maar je wilt ook weten waar herhalingen zitten, wat de vorm is.Je bent er klaar voor en begint met spelen!
4. Begin dan niet met de techniek maar met de expressie: deze is namelijk de wegwijzer voor je techniek. Denk dus aan het verhaal wat je wilt vertellen, welke emotie je in je spel wilt leggen en stel je je klank voor nog voordat je speelt.
5. Varieer met je focus in elke oefening, of het nu op het gebied van expressie is of van techniek:

• Je kunt je bijvoorbeeld met je ogen dicht op de beweging van je handen concentreren en zo een loopje oefenen.
• Je kunt je op de gewenste klank focussen.
• Nog meer uitzoomend kun je je focussen op het verhaal dat je wilt vertellen met je muziek.

En dan kun je in al deze aspecten ook weer variëren:

• Speel je loopje langzaam, snel, omgekeerd, zacht etc.
• Maak je klank rauw, helder, lieflijk etc.
• Laat het verhaal eens anders verlopen

Wees daarbij niet bang voor fouten! Deze heb je nodig om verder te komen en te durven spelen.

Ik wens je een spetterend 2018 met veel speelplezier!

Meer weten over dit onderwerp?

Bekijk het e-boek Spelen vanuit je hart met praktische tips voor muzikanten!

Andere blogs:

• Hoe studeer ik een nieuw stuk in
• Vrij spelen op het podium
• Uit je hoofd leren spelen: vijf tips
• Zes tips voor een productieve oefensessie
• Zes tips om je motivatie te verbeteren
• Foutloos parcours

En:

• Jelske Hoogervorst haar blogs zijn te vinden via deze link
• Fluitiste en pedagoge Wieke Karsten geeft hele goede tips over musiceren en het brein

Het bericht Echt muziek maken in 2018! verscheen eerst op Floor Wittink.

Het bericht Recht uit je hart en in de Happinez verscheen eerst op Floor Wittink.

Het bericht Artikel in The Optimist april 2017: Creativiteit kun je leren verscheen eerst op Floor Wittink.